عبدالکريم عامر
د مجلې ګڼه:۱۲مه
د مجلې د چاپ نېټه: اکتوبر- مارچ۱۷- ۲۰۱۶
په پښتو ادب کښي ماته دا يوولس (۱۱) نورنامې معلومي دي، چي د هري نورنامې جلا ليکوال دی، ښائي نوري به هم وي ، خو زۀ نۀ يم باندي خبر.
(۱) يوه نورنامه د اخوند درويزه ده ، چي په ۱۰۲۸ ق = ۱٦۱۸ء کال مړ دی . (۱)
(۳) يوه نورنامه اخوند ميا داد ليکلې ده ، چي منثوره يادېږي . اخوند مياداد د ۱۰٦۳ ق = ۱٦۵۲ء کال په شاوخوا کښي ژوندی ؤ. (۲)
(۹) يوه نورنامه د مير حسين هروي ده . مير حسين هروي په ۱۰۷۰ ق = ۱٦۵۹ ء کال ژوندی ؤ . (۳)
(۵) يوه نورنامه د حليم نومي ليکوال ده ، چي د اخوند څالاک دپاره ئې ليکلې ده. د يوولسمي (۱۱) هجري پېړۍ له ليکوالانو څخه دی .(۴)
(۴) يوه نورنامه د جان محمد ده ، چي منثوره ده. جان محمد د يوولسمي (۱۱) هجري پېړۍ په پائ کښي ژوندی يادېږي (۵)
(۷) يوه نورنامه د محمد فهيم کاکاخېل ده .په ۱۱۴۵ ق = ۱۷۳۲ء کښي ژوندی ؤ . (٦) - په ۱۲۸۹ ق د دهلي په فيض عام پريس کښي چاپ شوې ده .(۷)
(۲) يوه نورنامه د اخوند کبير ده ،(۸) اخوند کبير په ۱۱۵۸ ق= ۱۷۴۵ء کښي ژوندی ؤ.
(٦) يوه نورنامه د غلام نبي نومي شاعر ده چي غلام نوي هم کاتبانو ليکلی دی .دا غلام نبي د ديارلسمي (۱۳) هجري پېړۍ عالم او ليکوال دی. (۹) دا نورنامه ډېره چاپ شوې ده ، دغه چاپونه ئې ماته معلوم دي، ۱۳۳۲ ق = ۱۹۱۳ ء پېښورد سردار چهجو سنګهـ تاجر له خوا، په ۱۹۴۹ ء پېښور کښي د حاجي عبدالحکيم تاجر له خوا، په ۱۹۵٦ ء پېښور کښي د حاجي عبدالحکيم تاجر له خوا،(۱۰)
(۸) يوه نورنامه ملا اکرم اخوندزاده نومي شاعر ليکلې ده . په ۱۳۰۰ ق = ۱۸۸۲ء کښي ژوندی ؤ. (۱۱) دا نورنامه په پېښور کښي سردار چهجوسنګهـ تاجر چاپ کړې ده . د چاپ کال ئې ۱۳۲۲ ق = ۱۹۰۴ء دی .(۱۲)
(۱۰) دا نورنامه حنيف خليل د عزت الله نومي ښوولې ده. ښائي دا نورنامه د علي آصف نومي شاعر وي . ملا عزت الله ئې کاتب دی او حنيف خليل تېروتلی وي. تر بل سنده ئې دغسي ګڼم (۱۳)
(۱۱) دا نورنامه د عبدالله نومي شاعر ده . په پښتو اکېډمۍ پېښور کښي ئې نسخه خوندي ده . (۱۴)
په پښتو ادب کښي دا دوولسمه (۱۲) نورنامه ده ، چي زۀ باندي خبر يم او د پښتو ادب مئينانو ته ئې ور پېژنم :
د دې نسخې کچه ۱۸ × ۱۱ ده . چي متن ئې ۱۴ × ۸ سنټي ميټر دی . په يوه مخ کښي ۱٦ کرښي لري . خط ئې نسخ دی . چي د ښې درجې دی . پر سپين بخون کاغذ ليکل شوې ده . کاتب ئې ګل امين خاکساري دی . د کتابت نېټه نۀ لري . دا نسخه ۱۷ پاڼي ۳۳ مخونه لري چي په پائ کښي شمائل اووه (۷) مخونه هم ورسره دي . د مخونو دپاره ئې له رکابونو کار اخستل شوی دی . په توره سياهي کښل شوې ده . د (الله ) نوم او نور خاص نومونه په سرۀ رنګ پکښي راغلي دي . په سر کښي ئې په سرۀ رنګ ( رب يسر نورنامه کلان و تمم بالخير ) راغلي دي . بيا بسم الله ده . چي په دغو بيتونو پېل کېږي، چي لومړی بيت په سرۀ رنګ دی:-
کل ثنا پاکي ده تاله اې قادره ذوالجلاله !
د کل عالم څښتن ئې د احسان د جود معدن ئې
بيا درود په پيغمبر دی چي تر کل مخلوق بهتر دی
تېر له حده د زرګونو له لکونو تر کروړونو
پائ ئې داسي دی:
حبيب ګل .. توق د زړۀ و دې کار ته کلک که زړۀ
دا کوشش ئې کړې قبول دا ثواب مي کړې حصول
زما خدايه ذوالجلاله! هم قادره بر کماله!
په درګاه د پاک رسول دا دعا کړې تۀ قبول
کړه مغفور مي مور و پلار هم چي څوک مي وي حقدار
ترقيمه ئې داسي ده:
"تمت تمام شد نورنامہ کلان بعون الله المستعان اللهم الرحمنا و علی والدنيا والستازينا ولا صده قينا والا خواننا والا قربائنا ولجميع من له الحق علينا بحرمت و شرافت نور که و حبيب که امين امين امين.
نام کاتب اگر خواہش داری ہست احقر گل امین خاکساری
وی رامسکن اصلی لعلندر امانتا بہ اعطاء اکبر "
د دې نسخې ليک دود داسي دی:-
(ف) د (پ) پر ځائ، کاتيب د (کاتب ) پر ځائ ، دوعا د (دعا) پر ځائ ، چه د (چي ) پر ځائ ، څ د (ځ) پر ځائ ، کښ د (کښي) پر ځائ له ، په د پائ (ه ) نۀ لري . په بل توري پوري ئې راوړي . (ڤ) هم راوړي .
حبيب ګل دا نورنامه له پارسي څخه پښتو کړې ده . چي پخپله ئې په شعر کښي وئيلي دي .
حبيب ګل پارسي بيان په پښتو کړه واوره شان
څوک چي لولي دا کتابدی دي ياد کا په صواب
په پائ کښي اووه (۷) مخونه ( دربيان محمد غزالي در تحفه فرستادن به محمود غزنوي) تر سرليک لاندي بيتونه لري چي ما دغه اووه مخونو هم په حساب کښي راوړي دي . چي دا شعر ئې شمائل ښئي :-
شمائل که نورنامهد بزرګۍ ده علامه
خوار حبيب کړله پښتود دوستانو په غوښتو
دا هم وائي ، چي تر ما له مخه جان محمد اخوند پښتو کړې وه :
جان محمد اخوند صاحب ډېر د ښه کار وه طالب
پښتو کړې وه سابق د لوستو کړو وه لاحق
پر مخ وائي :
نۀ مسجوع وه نۀ موزون تصنيف کړې وه اخون
داسي هم وائي ، چي په ما دا کار کدوخان نومي سړي کړی دی :-
کدوخان نوماند هومک وهډېر په فکر کښي چابک وه
وه ئې کړ په ما تکليف مشرف شوم په تشريف
وې ئې کړه يو نيک نظر دا سبب کړه در ګوهر
د کتاب په اړه وائي :-
د بل لوسته دي کا ګوشپيش دي خپل کا ورله هوش
ور به کاندي رب ثواب په دا شان چي کړم حساب
تير سو ديارلس د مرسلپه بزرګي کښي دی افضل
په دې کښي ديارلس (۱۳) د مرسل تېر يادوي . نۀ پوهيږم ، چي دا (۱۳۰۰ ق ) ښئي ، او که معما ده . چي زۀ ئې په حل کولو کښي بې وسه يم .
د کاتب خط هم بد نۀ دی . د ليک دود تېروتني لري . خو په وئيلو کښي ګراني نۀ پېښوي . توري ئې يو له بله ليري په څرګندو ټکو په سر پرې قلمي کښلي دي . کوم ځائ ته چي اوبه رسېدلي دي پر هغه مخ ئې سور خط ډېر وران کړی ، او رنګ ئې پر هغه مخ ځله خور شوی دی.
د مخونو دپاره ئې له رکابونو کار اخستل شوی دی . د څرمني تور خوَر (پوښ) لري . چي اوبه ور رسېدلي دي . له دې جوره مات شوی دی . يا کوږ ووږ دی. بېخي ډېره بې پرواهي ورسره شوې ده . د کاتب نوم هم په سر کښي (ګل)څرګند نۀ دی . خو ما داسي لوستی دی چي د (ک) رنګ پکښي ښکاري .
په پائ کښي د ياسين شريف نيمګړې نسخه هم لري چي کاغذي کچه ئې کوشنۍ ده . دا نسخه له ما (عامر) سره خوندي ده.
ماخذونه :
(۱)صميم ، آصف – پښتونامې ، دانش چاپ ۲۰۰٦ء پېښور – ۱۲۸مخ
(۲)هېوادمل ، زلمی - فرهنګ زبان و ادبيات پښتو- کابل چاپ ۱۳۵٦ ل چاپ -۳۹٦ مخ- د پښتو نثر اتۀ سوه کاله- دانش چاپ پېښور ۲۰۱۱ ء - ۲۳۸مخ- صميم ، آصف – پښتونامې ، دانش چاپ ۲۰۰٦ء پېښور – ۱۲۹مخ
(۳)هېوادمل ، زلمی - د پښتو د ادبي تاريخ خطي منابع – کابل چاپ ۱۳٦٦ ل - ۲۳مخ- صميم ، آصف – پښتونامې ، دانش چاپ ۲۰۰٦ء پېښور – ۱۳٦مخ
(۴) هېوادمل ، زلمی - د پښتو نثر اته سوه کاله – دانش چاپ پېښور ۲۰۱۱ ء - ۲۲۵ مخ
(۵)هېوادمل ، زلمی - فرهنګ زبان و ادبيات پښتو- کابل چاپ ۱۳۵٦ ل چاپ - ۱۱۲مخ- د پښتو نثر اتۀ سوه کاله- دانش چاپ پېښور ۲۰۱۱ ء - ۲۵۸مخ- صميم ، آصف – پښتونامې ، دانش چاپ ۲۰۰٦ء پېښور – ۱۲۹مخ
(٦)اثر – عبدالحليم - تير هير شاعران – پښتو اکېډمۍ چاپ ۱۹٦۳ء - ۵۹ مخ – هېوادمل ، زلمی - فرهنګ زبان و ادبيات پښتو- کابل چاپ ۱۳۵٦ ل چاپ - ۴۵۲مخ- د پښتو نثر اته سوه کاله- دانش چاپ پېښور ۲۰۱۱ ء - ۳۹۸ مخ –فرهنګ ادبيات پښتو – ۳۲۴مخ
(۷)صميم ، آصف – پښتونامې ، دانش چاپ ۲۰۰٦ء پېښور – ۱۳۲مخ
(۸)هېوادمل ، زلمی - فرهنګ زبان و ادبيات پښتو- کابل چاپ ۱۳۵٦ ل چاپ - ۳۹۴مخ
(۹)هېوادمل ، زلمی - فرهنګ زبان و ادبيات پښتو- کابل چاپ ۱۳۵٦ ل چاپ -۳٦۴مخ
(۱۰)رضا افضل ، پروفيسر – شهلا مير نواز- پشتو کتابيات – پښتو اکېډمۍ پېښورچاپ ۲۰۰٦ چاپ – ۳۴۳ مخ
(۱۱)هېوادمل ، زلمی - فرهنګ زبان و ادبيات پښتو- کابل چاپ ۱۳۵٦ ل چاپ - ۴٦ مخ
(۱۲)رضا افضل ، پروفيسر – شهلا مير نواز- پشتو کتابيات – پښتو اکېډمۍ پېښورچاپ ۲۰۰٦ چاپ – ۴۱۷مخ
(۱۳)حنيف خليل -A catalogue of Pashto manuscripts in Pakistan – ۲۰۰۹ ء چاپ پېښور- ۴۴ مخ- فهرست مخطوطات پشتو اکېډمي پشاور- د ډاکټر عارف نسيم او عبدالحميد په زيار – پېښور چاپ ۲۰۱۱ ء – ۸۴۷ مخ
(۱۴)فهرست مخطوطات پښتو اکېډمۍ پېښور- د ډاکټر عارف نسيم او عبدالحميد په زيار – پېښور چاپ ۲۰۱۱ ء – ۸۴۹ مخ