ليکوال ډاکټر سيد چراغ حسېن شاه
د مجلې ګڼه:۱۰مه
د مجلې د چاپ نېټه:جنوري . مارچ ۲۰۱۶
Gilgit is a beautiful and charming piece of land, strategically located in the northern area of Pakistan and has been the trade center on the historical silk route for centuries. It is the capital town and administrative center of the province of Gilgit Biltistan. This scenic valley is surrounded by high glaciers covered mountains of Nangapurbat, Karakorum and Hindukush. Shina is the language spoken in Gilgit. In this article the author has briefly described, commented and analyzed the different views put forth by the various historians, travelers, linguistics and archeologists about the origin of the word Gilgit. However in the end he has personally agreed with the locally held opinion that it is a well decorated bouquet of the different flowers in the shape of the races and nations of the central Asia.
د ګلګت او بلتستان د صوبې د جغرافيه شکل د پاکستان په نقشه کښي داسي ده لکه چي زما د امساء ﴿عصاء﴾ په سر کښي لګيدلي او پيوسته د بلورين ګولۍ (بانټه) دا امساء ما په مکه معظمٰی کښي بيعه کړې وه کله چي زۀ هم تېر کال (2015ء) د جنورۍ مياشتې کښي عمرې ته تلی وم۔ دې د پاره ګلګت ته pearl of the Northern Areas يا د قطبي سيمي ملغلره jewel of Pakistan (د پاکستان زېور يا ګڼه او مشکڼه) هم وايي ۔
د ګلګت د نوم وجه تسميه
د ګلګت اولنی نوم ګري ګرت ؤ۔ د ګري ګرت معنا ده “غرونو کښي ګېر يو ځائ ” ځکه چي د دۀ ګړد وړد د قراقرم او د هندوکش د غرونو سلسلې دي ۔ د يو بل روايت مطابق ګلګت د سنسکرت د ژبې يو ټکی ګلګوټ يو وران شوی شکل دی ۔ د ګلګوټ مطلب دی “مړيستون ” ۔ پخوا زمانې کښي دلته ډېري نښتي شوي دي ۔ بې شمېره خلګ مړۀ شوي دي ۔ ځائ په ځائ د مړيستانونو په وجه د دې نوم ګلګوټ پرېوتو ۔ ځيني خلګو دا خيال ده چي ګلګت د ګلګشت وران شکل دی ۔ د دوی خيال ده چي د ګلګت ځمکه دومره زرخېزه ده چي هر لور ته ګلونه ګلونه ښکاري ۔ (په حواله د کتاب "ميرا گلگت و هنزہ ً ليکلی سلمٰی اعوان پاڼه 71 )
ډاکټر احمد حسن داني خپل کتاب History of Northern Areas of Pakistan (د پاکستان د شمالي سيمي تاريخ) په پاڼه 46 – 47 د بيډولف (Biddulph) په حواله ليکي "د دې ځائ زوړ نوم سرګين (Sargin) ؤ. وروستو د ګلت نوم دې ته ورکړی شو ۔ او د ګلګت نوم ورته سکهانو او ډوګرا فاتحينو د ټکو د اړولو نه پس ورته خوښ کړی دی ۔ خو ځايي خلګ اوس هم دۀ ته ګلت يا سارګين ګلت وايي ۔ ډاکټر چکر ورتي (Dr Chakarwarti) وينا ده ۔ چي اول ځل ګلګت د پاره ګلګيتا (Gilgitta) نوم راغلی دی ۔ د دې نوم وېخ (origin) نۀ دی معلوم ۔ خو د سنسکرت نۀ ده ۔ خو دا ګلګت نوم هم دومره نوی نۀ دی ۔ البېروني دولس سوه کاله نه هم مخکښي داځائ د ګلګت په نوم (Kilkt) بللی دی ۔ د لسمي صدۍ د يو زوړ خُتاني (Khotanee) ليک کښي د ښهر نوم ګيډا ګيتا(Gidagitta) ليکلی شوی دی۔ د سارمغه (سارمګا Saramgha) په لړ کښي د ډاکټر چکرورتي دا رای ده چي دا هم غېر سنسکرتي وېخ لري دا په جوته د منځني او د نوي دور د فارسي توري سرهنګ مطلب "د فوځي لښکر سر" سره تړون لري ۔ د فارسي هنګ د سنسکرت ساماګه (Samaga) يعني "ټولی" (company) ده ۔ دا ويل ګران دي چي سارګين او سارمګه (سارمغه) دوه تړلي توري دي او که بېل بېل دي ۔
بنات ګل خان آفريدي په خپل کتاب "بلتستان تاريخ مين " په پاڼه ۹ ليکي "مشهور سېلاني مارکوپولو بلتستان ماخذپلولو(Palolo) او بلور(Balor) ګڼي ۔ کنينګم (Cunninghum ) بلتستان د بولار په نوم يادوي ۔ خو د بنات ګل په خيال کښي بلتستان ته چا هم بولور نۀ دي ويلي، بلکې دا وخت ګلګت، بلتستان، چيلاس، استور او چترال دا ټوله سيمه يو سلطنت ؤ ۔ او دې ټولو ته به يې په ګډه خلګو بولار وې ۔ ګلګت، چيلاس او استور ته به يې بروق ويل (د بلوق يا بروق د قام د اوسيدو ښهر) ويل ۔ (حواله کتاب " قدم قدم بلتستان" مصنف انجنئير وزيرقلبي علي پاڼه 12 )
خو زما زړۀ ته د حاجي عابد خان بونېري چي د درې دېرش کالو نه دلته ګلګت کښي پوخ ميشته دی د خولې د دې سيمي د نوم دا تعريف پرېوتو۔ ويل يې چي شينا د دې ځائ د مقامي خلګو ژبه ده، شينا کښي دا توری ګل کريټ دی چي معنٰی يې ده د ګڼو قومونو د اوسېدو ځائ ۔ دلته کشميري، پښتانه، پنجابي، تبتي، سواتي، کاشغري، چيني، ايراني او داسي د منځني آسيا نه راغلي نورو ډېرو قومونو خلګ اوسېږي ۔ يعني د ګڼو قومونو او د نسلونو چي د بېل بېل رنګ، خوشبوی او ښکلا لرونکيو د ګلونو يو چمن ده ۔ څنګه چي دې خلګو د مخ د کاسې د نقشونو او د قدونو نه هم جوتېږي ۔
حوالې
1-AhmadHassan Daki. Prof Emeritns. Sang Meel Publication 2007 Edition, History of Northern Areas of Pakistan (up to 2000 AD).
2. Tourism culture sports Archeology Museum and youth Affairs Department Gilgit Bilitistan, “Gilgit – Biltistan –Jewel of Pakistan “
۔ آو وادی وادی گھومیں ۔ مقبول آحمد ایم ای پرنٹرز ایف زیڈ ۔ بی پرنٹرز لاہور اشاعت چودھویں ایڈیشن 29 اپریل 2014ء
۴۔ میرا گلگت و ہنزہ (سفرنامہ)
۵ ۔ بلتستان تاریخ میں، افریدی بنات گل
٦۔ قدم قدم بلتستان ۔ انجنیر وزیر قلبی علی