ليکوال: پروفېسر عبدالخالق مندوخېل
د مجلې ګڼه:۱۰مه
د مجلې د چاپ نېټه:جنوري . مارچ ۲۰۱۶
وروستۍ برخه
(۸) عمل د لاري مل ــــــــــــــ مصنف مولوي رحمت الله مندوخېلؒ
دغه قلمي تصنيف د لوی عالم، محقق، فقيه او مصنف مولوي رحمت الله مندوخېلؒ (٫۱۸۹۵-٫۱۹۸۵) د لاس ليک يو ناچاپه ضخيم قلمي اثر دی چي د لوی رجسټر سائز څلور مجلداتو کښي ليکل شوی دی او کم و بيش ۸۰۰ پاڼي پنډه قلمي مسوده ده. او د مولوي عبدالحئ مندوخېل (ږوب) په کتابتون کښي خوندي ده. د دې قلمي کتاب مباحث و محتويات په متعدد علومو لکه فطريات، وجدانيات، فلسفه و کلام، تهذيب و تمدن، کسب و معيشت، معاشرت و سياست، مذهب و سائنس، عبادات و اخلاقيات، تاريخ و سِيَر او قانون و تشريع باندي محيط دی.
د موضوعاتو د سر غټ سر ټکي:
د دې درنې قلمي نسخې په څلورو جلدو کښي ځله خپاره مضامين و موضوعات سر ټکي په دې ډول دي:
لومړی جلد: المقدمه فی الفطريات، الروح، خلافِ عقل، ما ورای عقل، توسُل، استمداد، ثقافت، باب اول فی العلوم والحکمت، د تعلُم فضيلت، اداب، د علم اقسام، د علوم جديد باړ، سائنس جديد، صنائع و طبائع. مکاشفه، قوانين و ائين مذاهب دنيا، د قانون سازي اهل، قانون رساں يعني پېغمبر، مکارم اخلاق، اسلام او سوشلزم
دويم جلد: عقائد، اخلاقيات، سيرت النبيﷺ
درېيم جلد: وعد وعيد، مقابله و مناظره، لرغوني قصې، خلافت راشده فضائل اهل بيت، شريعت و طريقت، د تصوف موضوع او تاريخ......
څلورم جلد: ائين او تشريع، حکمت، تقدير، اقتصاد و معاش، قوانين زندګي، اسلامي سياست، اقسام امامت، اسلامي خلافت، القضا، د ښځو اسلامي خدمات د امر بالمعروف او نهي عن المنکر لپاره شرائط، اوقاف، احتساب، تعزيرات، د انفرادي ژوندمصلحات، زراعت، پوندګي..... او ګڼ شمېر نور علمي مطالب او مباحث.
غرض و غايت تصنيف: فاضل مصنف د خپل دې علمي کاوش مقصد داسي ليکي:
" د دې حقير پُر تقصير په زړۀ کښي محض درد مندانه خير خواهانه طريقه از خود داعي پيدا شوه چي د خپل بساط او مقدور په موافق د اسلامي معاشرې د دين او دنيا پر اداب څه وليکي او د هغه عقلي او شرعي حيثيت د دنيا په مخ کښي پيش شي کنِد مخلوقِ خدا بيا و دې حقيقت ته متوجه شي چه هغه دينِ خالص او صراط انبياوو پس د الله تعالٰی پر توفيق بخشي مي بروسه وکړه قلم مي راواخيست...... بحمد الله يو ضخيم کتاب مسمٰی به عمل د لاري مل تيار شو چونکه د قرآن يوه مقدمه اتۀ مقاصد وو نو دا کتاب هم پر يوه مقدمه او پر اتۀ مقاصدو مشتمل دی"" (۱)
حقيقت دا دی چي د بېلابېل علومو او پراخه معلوماتو په لحاظ سره دغه کتاب يو دائرۃالمعارف (انسائيکلو پيډيا) بلل کېدای شي، له دې قلمي تصنيف څخه دا حقيقت هم څرګندېږي چي په شلمه پېړۍ کښي د کسې غرۀ د لمني علماوو په علمي ډګر کښي څوري اوږد لاس درلود، دا بېله خبره ده چي زموږ په بې سواد چاپېريال کښي داسي قلمي ملغلري لا تر اوسه پوري د دنيا له نظره پټي پاتي دي.
(۹) اُخروي وسائل ـــــــ عقائدو مسائل (منظوم) ـــــ تصنيف: سيد علاؤالدين اغا الهامي
دغه قلمي نسخه د کاپۍ پر بياض په خط نستعليق سره ليکل شوې شپږ څلوېښت پاڼي مسوده ده چي د پښين د لاجور د کلي لوی عالم و عارف، پياوړي شاعر و ليکوال حضرت علامه سيد علاؤالدين اغا الهامي حفظه الله په قلم سره ليک ده.
علامه صاحب په خپل دې قلمي کتاب کښي د اسلام عقائد او د علم الفقه ضروري مسائل په بشپړه توګه په پښتو نظم کړي دي لکه د عقائدو دغه موضوعات:
"توحيد باري تعالٰی، صفات الٰهي، رسالت و نبوت، معاد و اخيرت، معجزات و معراج، خروج دجال، عذابِ برزخ، بعث بعد الموت..... او يو شمېر نور مطالب.
او د علم الفقه دغه لاندي ذکر شوي مطالب و مباحث چي په نظم کښي رانغښتل شوي دي:
"مسئله تعويذ، مسئله نذر، سنت و بدعت، مسئله دعا، په مرده پسې صدقه، زيارت القبور، د عيد پر موقع تعزيت، اجرت اخيستل د قرآن پر ويلو، د زنانو هديرې ته تګ، خلاف سنت رواجونه، په ښادي کښي، د نکاح شرعي طريقه او وکالت، وليمه، د زوجين تر منځ د راز ساتنه، په کور کښي ګزران، پړده، که ماشوم مړ شي تر مور لاندي، د حمل اسقاط، د اعضاوو منتقلي.... او ګڼ شمېر نور فقهي مطالب"
د علامه صاحب په کتاب کښي د اعتقادي او فقهي مطالبو د منظوم بيان څو نمونې:
پر دوه قسمه مسائلي
اول قسم ضروري دی
عام و خاص ته چه معلوم دی
زموږ په دين کښي دي راغلي
دويم قسم نظري دی
هم روښانه په مفهوم دی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
الله وپېژنه پوه سه
موجوده چه څه شيان دي
که دا لمر دی که سپوږمۍ ده
که ماده ده که صورت دی
اول نۀ وو بيا پيدا شو
هغه ذات چي يې دا قست کړ
چه د کن په کلمه
بيا جاري دا سلسله شوه
پر صحيح عقيده اوسه
که دا مځکه و اسمان دي
که روڼا ده که تروږمۍ ده
اوبه کښته عرش اوچت دی
له عدمه راجدا شو
له نيستی څخه يه هست کړ
بې مادې جوړ شو همه
راروانه قافله شوه
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
د اعضاوو انتقال
که يو چا وکړی وصيت
چه مجبور تې ورله ورکړی
دا وصيت يه دی باطل
راشه واوره قيل و قال
په يو جز د خپل صورت
د مجبور مراد به سرکړی
جز خارج وي که داخل (۲)
دا خو يو څو نمونې دي کنې د علم و حکمت ډېر جواهر د دې مخطوطې په پاڼو کښي خواره پراته دي دا نسخۀ نۀ يواځي دا چي د علومو او معارفو ګنجينه (خزانه) ده بلکې د پښتو منظوم ديني ادب يو شانداره او ځانګړې نمونه هم ده.
له دې قلمي نسخې دا حقيقت هم څرګندېږي چي د کسې غرۀ د لمني علماؤ د پښتو ديني ادبياتو په ډګر کښي د فخر لائق ادبي و علمي زيار کښلي دي.
(۱۰) استفاده ـــــــ تصنيف سيد علاؤالدين اغا الهامي
دا قلمي مسوده د لوی عالم و محقق مولانا سيد علاؤالدين اغا الهامي حفظه الله په قلم سره ليکل شوې ده چي په څلورو ژبو عربي، فارسي، اردو او پښتو کښي د بېلابېل علامو او فنونو پر مباحثو محيط ده. دا نسخه ۲۴۴ پاڼي په خط نسخ و نستعليق سره په کال۱۹۷۸ ٫کښي تصنيف شوې ده. ځيني برخي يې په نظم کښي او ځيني يې په نثر کښي ليک دي.
د دې د مباحثو او مضامينو لړ: علم تفسير، علم حديث، اصول فقه، علم الفقه، صرف، نحو، معاني و بيان بحورو عروض، اوزان و پيمائش، علم الحساب و هيئت، نجوم و فلکيات، قواعد زبان و لغات، انساب و اعلام، حکمت و مواريث، تاريخ و سير
د دې نسخې د منظوم برخي يو نمونه داسي ده:
څلور هغه متنونه چه زموږ پرې اعتبار دی
يو کنز بله مجمع بيا وقايه درِ مختار دی
تر ټولو قدوري په درجه کښي ده بلنده
د وروستو عالمانو هم په دې سره اقرار دی
سلف د عالمانو اولين امام اعظم دی
سراج امتی د مصطفٰی دغه اخبار دی
بيا واخله تر امام محمد صاحب پوري
هر يو په دغه ميان کښي په سلفو کښي شمار دی
خلف د عالمانو له امام محمد
تر شمس الائمه حلوائي پوري يوقتار دی
بيا متاخرين دي چي د شمس الائمه څه
بيا تر حافظ الدين بخاري پوري حصار دی (۳)
ــــــــــــــــــ
يو عالم دين چي په خپل يو تصنيف کښي په څلورو ژبو د متعدد علومو او فنونو مسائل او مباحث په نظم او نثر کښي رانغاړي نو دا د دې نخښه ده چي دی هم عالم دی هم شاعر دی پر علومويې نظر دی په دقائقو ښه خبر دی.
(۱۱) منهاج العابدين (پښتو نثر) ژباړه: حکيم مولانا عبدالخالق پانيزی
دا قلمي مسوده د امام محمد بن احمد الغزالي (متوفٰی ۱۱۱۲ عيسوي) د کتاب منهاج العابدين پښتو نثري ژباړه ده چي حکيم مولانا عبدالخالق پانيزي په کال ۱۹۸۰ ٫کښي د هغه وخت د مجلس منتظمه پښتو اکېډمۍ کوټي په حکم او خواهش تر سره کړې ده. څلور سوه پاڼي ضخيم قلمي نسخۀ ده چي د پښتو اکېډمۍ کوټي په اثارو کښي خوندي ده او اوس د صدر اکېډمۍ محترم سيد خير محمد عارف صاحب په کوشش او خواهش د چاپ په مراحلو کښي ده، ژر به د چاپ کتاب په بڼه ستاسو لاس ته در شي.
(۱۲) د تيارې چراغ ــــــ تصنيف : مولانا صبغت الله شيراني
دغه قلمي نسخه د کسې غرۀ په لمن کښي د شيراني د سيمي لوی عالم مصنف او غښتلي شاعر مولانا صبغت الله شيراني (زوکړه:٫۱۹۴۰ ـــــــ مړينه ۲۰۱۶عيسوي) لاس ليک تصنيف دی. دا قلمي مسوده په کال ٫۱۹۷۸ کښي په پښو نثر کښي په خط نسخ و نستعليق کښي ليکل شوې ده چي د دين عقائد، تهذيب الاخلاق، د رسوم او بدعاتو رد، د مسلم امه د بې اتفاقي او خواري اسباب او د عمل اصلاح سره تعلق لرونکي ګڼ شمېر مطالب و مباحث په کښي بيان شوي دي.
د ځني عنواناتو سر ټيکي يې داسي دي:
" د کلمې معنا، مطلب او تقاضا، حقيقي اسلام، د تاويلاتو اسلام، د توحيد اثر پر دنيا، دين د چا په وجه خرابېږي، پر حق باندي د عمل نۀ کولو اسباب.....او داسي نور مطالب.
(۱۳) مجموعه فتاویٰ و فيصله های شرعيه ــــــــ تصنيف : مولانا عبدالحئ مندوخېل
دغه قلمي مسوده د کسې غرۀ په لمن کښي د ږوب د سيمي لوی عالم او فقيه مولانا عبدالحئ مندوخېل حفظه الله لاس ليک کم و زيات ۵۰۰ پاڼي ضخيم تصنيف دی چي په کښي د فقه مسائل، شرعي احکام، فتاویٰ، د تنازعاتو شرعي فيصلې سره له تفصيلي دلائلو نوشته کړل شوي دي. د دې مجموعې ځيني برخي په پښتو خو زياتره يې په اردو ژبه ليک دي. دا فقهي مجموعه د فاضل مصنف له ۱۹۸۰ عيسوي څخه تر ۲۰۱۰ عيسوي پوري دېرش کلن فقهي تحقيقاتو او علمي زيارو يو خزانه و ذخيره ده.
د دې علمي و فقهي اهميت:
( الف ) دا يو ډېره ارزښتناکه فقهي مجموعه ده چي په کښي ګڼ شمېر قانوني تعريفات، قواعد فقه و اصطلاحات، فقهي اصول او احکام با حواله ذکر شوي دي لکه د مځکو د تقسيم شرعي اصول، د دعویٰ د صحت شرائط، د تحکيم (ثالثي) اصول، د اراضيات شرعي حيثيت.........او داسي نور مطالب.
( ب ) په دې مجموعه کښي د سرکاري دستاويزاتو، مِثلو، نقشو سره سره سرکاري، انتظامي او مالياتي قوانين لينډ رينيو ايکټ (قانون اراضيات) او د هائي کورټ بلوچستان د عدالتي فيصلو نظائر او حوالې هم موقع به موقع راوړل شوي دي چي دغه کار په دې عصر کښي د بل عالم په فتاویٰ کښي زموږ په علم کښي نشته. نو دغه مجموعه دا ځانګړي خاصيت لري چي د اسلامي فقه او د رياست و عدالت له جديد قوانين سره مقارنه په علمي اسلوب سره وړاندي کوي او دا د سول کيسز د شرعي فيصلو يو بې بدله مجموعه ده چي يوې خواته د ججانو، قاضيانو، وکيلانو او مفتيانو علمي ضرورت پوره کوي خو بلي خواته و عام خونده مسلمانانو ته د اسلامي قانون او په خاص توګه د مځکو د تنازعاتو د شرعي احکامو مستنده لار ښونه هم کوي، کاش که چاپ شي.
(۱۴) رساله در مسائل قراۃ و تجويد ـــــ تصنيف: مولانا موسٰی دين اخوند زاده شيراني
دا قلمي مسوده د کسې غرۀ د لمني د علاقه شيراني يو پياوړی عالم، ليکوال و شاعر موسٰی دين اخوندزاده شيراني په قلم ليکل شوې ده چي ۲۸ پاڼي ده په رجسټر سائز بياض په خط نسخ سره ليک ده. د تصنيف زمانه يې نۀ ده ليک. د قراۃ او علم تجويد قواعد او مسائل په پښتو نثر کښي بيان شوي دي.
اخوندزاده صاحب د بخاري شريف پښتو منظوم ژباړه هم تر څه ځايه کړې وه. د سيرت النبيؐ ځني برخي يې هم په پښتو نظم کړي وې. دا قلمي مسودات دۀ ماته راښکاره کړل، دا تصنيفات موږ کتلي دي خو د بخاري شريف پښتو منظوم ژباړه ډېر ځانګړې او مهم کار ؤ که تر پايه ورسول شي او چاپ شي !!
(۱۵) مجموعه مسائل (عربي مخطوطه) تصنيف: مولوي عبيد الله کاکړ (ملا خوخي موسٰی زی)
دا قلمي نسخه د کلاسيف الله د سيمي لوی عالم مصنف او شاعر مولوي عبيد الله اخوندزاده چي په ملا خوخي نيکه شهرت لري، لاس ليک قلمي تصنيف دی چي په عربي ژبه د فقي مسائل بيانوي.
ملا خوخي نيکه دا کتاب په ۱۸۳۲ عيسوي کښي ليکلي دی ۱۰۳ پاڼي دي په خط نسخ کښي ښائسته ليکل شوی دی او واحده قلمي نسخۀ يې د پروفېسر صاحب زاده حميد الله صاحب پښين په کتاب خانه کښي خوندي ده.
صاحبزاده صاحب ته دغه قلمي نسخه په ۱۹۷۳ عيسوي کښي لاس ته ورغلې ده او دۀ "مخطوطه عربيه في اصول الفقه" باندي ليکلي دي، خو زموږ د پلټني او تحقيق له رويه دا د اصول فقه نۀ د فقهي مسائلو مجموعه ده څنګه چي د مخطوطې له متنه څرګندېږي.
دلته دا وضاحت ضروري ګڼم چي د "مجموعه مسائل" په نوم د ملا خوخي موسٰی زي يو بل کتاب په پښتو منظوم هم شته چي په ۱۹۵۰ کښي چاپ شوی دی د هغه د دويم جلد په پای کښي ملا خوخي صراحتاً ليکلي دي چي ما يو بل کتاب د مجموعه مسائل په نوم په عربي ژبه هم ليکلی دی" (۴)
نو ثابته شوه چي زير تبصره قلمي نسخه د ملا خوخي عربي مجموعه مسائل ده او دغه يې اصلي نسخۀ ده چي مصنف په خپل لاس ليکلې ده.
دا نسخۀ د پاکي، اودس، لمونځ، روزه، زکوٰۃ، حج، نکاح، طلاق، قسم او بيع، لين دين په مباحثو او مسائلو محيط ده. او په نولسمه پېړۍ کښي د دې سيمي د علمي ادبي او تهذيبي تاريخ يو مهمه نخښه ده.
(۱۶) مجموعۃ المسائل والاحکام ــــــ تصنيف: مولوي عصمت الله اخوندزاده مندوخېل (ايربزی)
دا قلمي نسخه د کسې غرۀ د لمني د ږوب د سيمي لوی عالم او فقيه عارف او ليکوال مولوي عصمت الله اخوندزاده مندوخېل (ايربزی) (مړينه تخميناً ۱۹۲۷عيسوي لاس ليک قلمي تصنيف دی چي په کال ۱۹۰۵ عيسوي کښي په عربي او فارسي ژبو کښي ليکل شوې ده. د دې قلمي نسخې يوه برخه د قرآن تفسير او بله برخه يې فقهي احکام بيانوي. نسخۀ يې له ما سره خوندي ده.
(۱۷) الرحمته الباقيه فی شرح المقدمه ــــــ تصنيف: مولوي رحمت الله مندوخېل
دا قلمي مسوده د لوی عالم مصنف او فقيه مولوي رحمت الله مندوخېل لاس ليک تصنيف دی چي په عربي ژبه په فن تجويد و علم قراۃ کښي د محمد بن الجزري (م۲۰۴هـ) د کتاب "المقدمته الجزري" عام فهم عربي شرح ده.
يو سل څلور دېرش پاڼي ده په کال ۱۹۷۸عيسوي/ ۱۳۵۸ هـ کښي ليکل شوې ده او د مولوي عبدالحئ مندوخېل په کتابتون کښي خوندي ده.
(۱۸) دُرُوس ترمذي ـــــ تصنيف مولوي رحمت الله مندوخېل
دا هم د لوی عالم و مصنف مولوي رحمت الله مندوخېل لاس ليک عربي مخطوطه ده، يو سل څلور څلوېښت پاڼي ده په کال ۱۹۶۶ عيسوي کښي ليکل شوې ده د الاستاذ مولوي عبدالحئ مندوخېل په کتابتون کښي خوندي ده دا د علم الحديث د فقهي احکام عمده او بسيط شرح ده چي په کښي د طهارۃ او صلوٰۃ ابوابُ شرح په عربي رانغښتل شوي ده. او ځائ په ځائ فاضل مصنف مفيد حواشې او تعليقات هم پرې اضافه کړي دي.
(۱۹) تشريح الثُقاۃ ِلمُعين القضاۃـــــــ تاليف: مولانا محمد يعقوب شرودي
دا قلمي مسوده د کوټي د سيمي لوی عالم او فقيه مولوي محمد يعقوب شرودي لاس ليک ده چي په کال ۱۹۸۰ عيسوي کښي د فقه او قضا پر مباحثو ليکل شوې ده. دا په اصل کښي د مولانا شمس الحق افغاني پر نظام قضا باندي معروف تصنيف معين الحکام شرح او حاشيه ده.
(۲۰) الشواهد الصادقه فی رد احکام الجاهليه ــــ تصنيف: مولانا صبغت الله شيراني
دا قلمي مسوده د شيراني د سيمي لوی عالم شاعر او مصنف مولوي صبغت الله شيراني (موفٰی ۲۰۱۶ عيسوي لاس ليک عربي مخطوطه ده چي په کال ۱۹۶۶ کښي تصنيف شوې ده. موضوع يې د فقه او عقائدو مسائل و مباحث دي. د دې نسخې ځانګړی خاصيت دا دی چي په دې کښي په کثرت سره احاديث راوړل شوي دي او د خلاف شرع رسوم او رواجاتو رد په شرعي دلائلو سره په کښي ليکل شوي دي، نسخه يې د فاضل مصنف په کتب خانه جامعه انصارالتوحيد (اسلاميار محله) ږوب کښي خوندي ده.
حوالې:
۱: قلمي نسخه عمل د لاري مل صفه ۱- ۲
۲: مخطوطه اخروي وسائل ـــــــ عقائدو مسائل صفحه ۲، ۱۶، ۲۳
۳: قلمي نسخه افاده و استفاده ــــــ الهامي، صفحه ۶۵
۴: مجموعه مسائل ـــــــ ملا عبيد الله اخوندزاده ـــــ جلد دويم ص: ۸۲