ليکوال:پروفيسر مولانا عبدالخالق مندوخېل
د مجلې ګڼه:۹مه
د مجلې د چاپ نېټه:اکتوبر دسمبر ۲۰۱۵
(۴) مسائل قرا٫ة و تجويد (پښتو منظوم مثنوي)
مصنف: ملا يحیٰؒ (عرف خوخی برت خېل )
يو ويشت پاڼي څلوېښت مخه دئ، پر ژړبخون کاغذ باندي په خطِ نسخ کښې ليک دئ او د محترم پروفيسر عبدالکريم عامر (لورلائي) په کتابتون کښې خوندي دئ. د دې نسخې د مصنف ملا يحیٰ خوخي برت خېل په هکله نور معلومات لاس ته نۀ راغلو خو دې خبري ته پام لرنه پکار ده چي د ملا خوخي په نامه زموږ په سيمه کښې درې مصنفين او شاعران تېر شوي دي:
يو ملا خوخی موسٰی زی کاکړ د کلا سيف الله اوسېدونکی ؤ چي اصل نوم يې ملا عبيد الله دئ. دويم خوخی زخپېل دئ چي د لورلائي د چنجن د کلي اوسېدونکی ؤ. درېيم خوخی برت خېل دئ چي اصلي نوم يې ملا يحیٰ دئ، مذکوره نسخه د اخرالذکر مصنف و شاعر لاس ليک ده.
(۵)مجموعه فقهي مسائل و اذکار (منظوم)
دا قلمي نسخه د عالي قدر استاذ مولانا عبدالحی مندوخېل (ږوب) په کتابتون کښې خوندي ده. څلوېښت پاڼي/ اتيا مخه لري خو د سر او د پای څه پاڼي يې ضائع شوي دي، له دې کبله يې د مصنف و کاتب نوم او د ليک زمانه يې هم نۀ ده څرګنده، کچه يې ۱۷× ۲۰ سنتي ميټره ده چي پر خړ کاغذ په تور خطِ نسخ کښې ليکل شوې بې جلده قلمي نسخه ده. که څه هم دغه د سر او پای لخوا يو نيمګړې نسخه ده خو د فقه پر مسائلو او وظائف و اذکارو پر موضوع او مباحثو يوه لرغونې مهمه قلمي نسخه ده چي له هيئت، نوع خط، کاغذ او بيانې څخه قياساً و تخميناً د اولسمي پېړۍ (۱۷۰۰) د پای د زمانې قلمي اثر ښکارېږي.
د فقهي مسائلو د منظوم بيان نمونه يې داسي ده:
بيهقي کتاب وګوره
چه به نمونځ که بې امامَ
دغه کلی مرګ روا دي
محمد دغه ويلي
وه يه وينه زما وروره!
تسحا ر ته ماښامَ
کيه زوړکيه برنادي
نور د وزني هغه کلی (۱)
(۶) الانسان ــــ محی الدين ابن عربیؒ / مترجم حافظ حافظ خان محمدؒ
دا قلمي مسوده د مشهور فلسفي محی الدين ابن عربيؒ د علم الاخلاق پر مباحثو ليکل شوی کتاب (الانسان) پښتو ژباړه ده. د ابن العربي دغه عربي تصنيف د کسې غرۀ د لمني يو نامتو عالم او محقق حافظ خان محمد پانيزی (۱۹۱۴- ۱۹۵۸) په کال ۱۳۵۹هـ/ ۱۹۴۱ کښې په پښتو ژباړلی دئ.
د کاپۍ پر بياض په خطِ نسخ سره ليکل شوې نسخه ده، چي په ۹۹ مخه خپره ده او په حافظ کتابتون مسجد روډ کوټه کښې له حاجي عزيز الرحمٰن صاحب سره خوندي ده.
حافظ خان محمد د دې پښتو ژباړي اهميت او غايت داسي بيانوي:
"ابن العربي دغه کتاب د حکيمانو پر طريقه په دلچسپ و معني خيزو مختصرو مؤثر طريقه ښه خويونه او بد خويونه او د بدو خويو اصلاح کول ليکلي دي او خصوصاً د اميرانو او حاکمانو لپاره يې ډېر څه ليکلي دي.......
غرض د انسانيت يو مختصر تفسير او د بد اخلاقی يو اسان علاج دئ" (۲)
مضامين او مباحث: د دې قلمي مسودې د ځيني مضامينو او موضوعاتو سر ټکي داسي دي:
"د اخلاقو بيان د اخلاقو اقسام، قوت شهواني، قوت غضبيه، نفس ناطقه، ښه اخلاق، قناعت خود داري، حلم، وقار، رحم، امانت، رازداري، خنده روئي، سخاوت، شجاعت، صبر، عدل (بدخويونه لکه) تکبر، دروغ ګوئي، بدګماني، بخل، بزدلي، حسد، ظلم ...... و درجه کمال ته د رسېدو طريقې خاتمه، ضميمه"
فاضل مترجم په پای کښې د ضميمي په صورت د تهذب الاخلاق سره تعلق لرونکي اياتونه او احاديث هم نوشته کړي دي، چي په دې سره د دې ژباړي علمي افاديت نور هم زيات شوی دئ.
فاضل مترجم ځائ په ځائ د پښتو او فارسي اشعار هم ذکر کړي دي چي په دې سره د دۀ مقصود و لوستونکو ته ترغيب و تخويف هم دئ او د ذوق د خاوندانو د طبع تسکين هم په کښې دئ. د ترجمې اسلوب روان او په زړۀ پوري دئ. خط يې شکسته او د املا اغلاط هم په کښې شته، خو سره له دې د ابن العربي په شان لوی فلسفي او مصنف کتاب په علاقائي پښتو ژباړل زموږ په نظر ډېر قدر او ارزښت لري. له دې دا څرګنده شوه چي زموږ د وطن علماؤ او اديبانو په خپل عصر کښې فلسفه او د هغې ښاخ علم الاخلاق ته هم پام لرنه کړې ده. او د فلاسفه و تصانيف يې په خپله ژبه ژباړل ضروري ګڼلي دي او د علم و ادب په دې ډګر کښې يې هم خپل زيار کښلی دئ.
(۷) مجموعة البرکات- مسائل الضروريات تصنيف: ملا عبدالمجيد صابرؒ
دا قلمي نسخه د ملا عبدالمجيد صابر چي په خټه مندوخېل دئ (زوکړه:۱۹۰۳ ٫ - مړينه: ٫۱۹۸۷)، په قلم ليکل شوې نسخه ده چي پر ۱۲۳ مخه خپره ده. دغه قلمي نسخه په کال ۱۳۶۷هـ/ ٫۱۹۴۸ کښې پر سپين کاغذ په خط نسخ کښې ليکلې شوې ده. چي د علم فقه او علم الاخلاق پر مسائلو او مباحثو محيط ده. کچه يې ۱۶×۲۰ سينټي ميټر ده. او د مولوي عصمت اللهؒ اخوندزاده مندوخېل (ايربږي ــــ ږوب) په کتابتون کښې خوندي ده.
مصنف په دې قلمي کتاب کښې د فقه مسائل لکه د پاکۍ، د اودس، د غسل، د پاک او ناپاک اوبو، د ښځو د پړدې او داسي يو شمېر نور مسائل په روانَ صفا علاقائي پښتو ژبه ليکلې ده، له دې سره سره يې د ښو اخلاقو او بدو خصلتو بيان هم کړی دئ. ډېر اياتونه او احاديث يې په دليل کښې وړاندي کړي دي، او د هغو پښتو ترجمه يې هم کړې ده. (۳)
له دې قلمي نسخې دا څرګنديږي چي زموږ د وطن علماؤ او مصنفينو يوازي د فقه مسائل نۀ بلکې د تهذيب الاخلاق مباحث و مسائل ته يې هم پام لرنه کړې ده، او د علم په دې ډګر کښې يې هم خپل زيار کښلی دئ چي د قلمي اثارو په شکل کښې زموږ مخ ته پراته دي.
(نور بيا )
ماخذ او حوالې:
(۱) مجموعه مسائل و اذکار (قلمي نسخه) د پای ورق
(۲) الانسان (قلمي مسوده) مترجم حافظ خان محمد، ص :۱- ۲
(۳) قلمي نسخه د مجموعه البرکات مسائل الضروريات، منتخب حصې
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
د کاپي کولو په صورت کي د دغه ليکني بشپړه لينک او د منبع يادونه حتمي ده.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ